اللَّه تعالى لغيرهم ، هيچ امّت ديگر را نبوده اين سورة ، از اينجا بود كه جبرئيل آمد به مصطفى ( ص ) و گفت « يا رسول اللَّه ابشر بسورتين أوتيتهما لم يؤتهما من قبلك ، فاتحة الكتاب و خاتمة سورة البقرة » و فاتحه به آن گفت كه در مصحفها ابتدا به آن كنند و كودكان را بتعليم ، و در نمازها ابتدا به آن كنند ، و در هر كارى كه بنده در آن شروع كند اول گويد بسم اللَّه و بسم اللَّه اول سورة است . و گفته‌اند كه فاتحه به آنست كه اول سورتى كه از آسمان فروآمد « 1 » اين بود و به قال ابو ميسرة : « اول ما قرأ جبرئيل النّبي صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم بمكة فاتحة الكتاب الى خاتمتها . » و ام القرآن - از آنست كه اصل علوم قرآن و جمله كتابهاى خداوند است . هر چه در كتابها است از علوم دينى و مكارم الاخلاق معظم آن در اين سورة از روى اشارت موجود است و مثله الدّماغ سمّى أمّ الرأس لانّه يجمع الحواسّ و المنافع ، و امّ القرى اصل لجميع البلدان حيث دحيت « 2 » من تحتها . و گفته‌اند رأيت سلطان كه در معسكر قبلهء لشكر باشد - أمّ - گويند پس اين سورة را ام القرآن از اينجا گفتند . يعنى كه مفزع اهل ايمانست و مرجع اهل قرآن ، و مصطفى ( ع ) در بعضى اخبار اين سورة را - شفا - خواند و ذلك قوله صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم « هى أمّ القرآن و شفاء من كلّ داء » و روى أنّه قال صلّى اللَّه عليه « فاتحة الكتاب شفاء من السم » . اكنون تفسير گوئيم و معانى : بِسْمِ اللَّهِ ، معناه بدأت بسم اللَّه فابدؤا . ميگويد ، در گرفتم بنام خويش ، در پيوستم بنام خويش و آغاز كردم بنام خويش درگيريد بنام من ، در پيونديد بنام من ، آغاز كنيد بنام من . اسم - اينجا بمعنى ذاتست چنانك جايى ديگر گفت سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ يعنى ميگويد « به پاكى بستاى نام خداوند خويش را » نام زيادت است و معنى آنست كه به پاكى بستاى خداوند خويش را ، جاى ديگر گفت « تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ » ، با بركت و با بزرگوارى و برترى است نام خداوند تو . نام زيادت است و معنى آنست كه با بركت و با بزرگوارى و برترى است خداوند تو و اين در علم توحيد و در لغت روان است و روا . در لغت عرب آنست كه

--> ( 1 ) بقول على و ابن عباس اين بود - نسخه ج ( 2 ) دحيت . ( دحى ، يدحى ، دحيا ) الشيء بسطه .